آیا انسان به زادگاهش بدهکار است؟

انسان در انتخاب زادگاه خود نقشی ندارد؛ اما آیا همین زادگاه می‌تواند معیار وفاداری، ماندن یا حتی ارزش‌گذاری انسان‌ها باشد؟ نسبت انسان با وطن، مهاجرت و مرزهای جغرافیایی، پرسشی است که پاسخ آن را می‌توان در مفهوم گسترده‌تری به نام «انسانیت» جست‌وجو کرد.

به گزارش پایگاه خبری تحلیلی «ندای برخوار»؛ اگر روزی از فراز آسمان به زمین بنگریم، آیا مرزهایی را خواهیم دید که انسان‌ها قرن‌هاست به خاطرشان از یکدیگر جدا شده‌اند؟ آیا طبیعت هنگام آفرینش کوه‌ها و دریاها، خطوطی به زمین کشید تا مردمان یک سوی آن را از مردمان سوی دیگر برتر بداند؟ یا این مرزها ساخته ذهن و دست انسان‌اند که به‌تدریج چنان در اندیشه او ریشه دوانده‌اند که گاه فراموش می‌کند آن سویشان نیز انسانی زندگی می‌کند؛ انسانی با همان نیاز به محبت، همان ترس از رنج و همان حق برخورداری از کرامت.

به باور من ارزش انسان‌ها را نباید با ملیت، قومیت یا محل تولدشان سنجید.اگر قرار باشد آدمیان را دسته‌بندی کنیم، شایسته‌تر است معیارمان نه خاکی باشد که در آن زاده شده‌اند، بلکه کردار و منش‌شان باشد؛ آنان که به انسانیت وفادارند و آنان که در رفتار خود از آن فاصله گرفته‌اند.

چرا باید انسان را تنها به دلیل آنکه در سرزمینی دیگر زاده شده بیگانه بدانیم در حالی که هیچ‌یک از ما در انتخاب زادگاه خویش نقشی نداشته‌ایم؟

البته نقد وطن‌پرستی افراطی به معنای بی‌ارزش دانستن فداکاری کسانی نیست که از مردم و سرزمینشان دفاع می‌کنند.شجاعت انسانی که برای نجات جان دیگران از آسایش خود می‌گذرد،ستودنی است؛ اما ارزش این فداکاری از مرزهای جغرافیایی سرچشمه می‌گیرد یا از عشق به انسان و دفاع از جان و کرامت او؟ اگر دفاع از انسان در یک سرزمین مقدس است، چرا همین مسئولیت در سرزمین دیگر نباشد؟ من ارزش چنین فداکاری‌هایی را نه در نام وطن، بلکه در انسانیت می‌بینم که آن را ممکن می‌سازد.

از سوی دیگر آیا انسان به دلیل محل تولدش موظف است تمام عمر در همان سرزمین بماند، حتی اگر در جای دیگر فرصت بیشتری برای شکوفایی استعدادهایش داشته باشد؟ دانشمندی را تصور کنید که می‌تواند در محیطی مناسب‌تر به کشفی بزرگ دست یابد و زندگی هزاران انسان را بهبود بخشد، اما تنها به این دلیل که از کودکی آموخته است همیشه پای وطن بماند، از رفتن چشم می‌پوشد. آیا وفاداری باید تا آنجا پیش برود که انسان به خاطرش توانایی‌های خود را محدود کند؟

مهاجرت لزوماً نشانه بی‌وفایی نیست همان‌گونه که ماندن نیز اصولاً نشانه تعصب نیست.آنچه اهمیت دارد آزادی انتخاب و مسئولیتی است که در برابر جامعه بشری داریم.

از منظر دینی نیز می‌توان پرسید: اگر جهان آفریده خداست، چرا باید خود را به محدوده جغرافیایی محدود کنیم که خود انتخابش نکرده‌ایم؟ چرا بهره‌مندی از فرصت‌های سرزمین‌های دیگر یا خدمت به انسان‌های دور از زادگاهمان باید ناسپاسی تلقی شود؟ مگر دانش، حقیقت و انسانیت در مرزهای سیاسی متوقف می‌شوند؟

شوپنهاور نیز در نقد غرور ملی به این گرایش اشاره می‌کند که انسان گاهی به جای افتخار به دستاوردهای شخصی خود، به قومیت و ملیتش می‌بالد. قدردانی از تاریخ و فرهنگ یک سرزمین به‌طور کلی ارزشمند است اما تعلق به یک ملت به خودی خود دستاوردی شخصی نیست. هنگامی که هویت جمعی به وسیله‌ای برای برتر دانستن خود و تحقیر دیگران تبدیل می‌شود دیگر نشانی از بزرگی ندارد بلکه ممکن است پوششی باشد برای کمبودهایی که انسان از روبه‌رو شدن با آنها می‌گریزد.

آلبرت انیشتین نیز از منتقدان ناسیونالیسم افراطی بود و بر اهمیت نگاه فراتر از مرزهای ملی تأکید داشت. صلح جهانی تنها با پایان یافتن جنگ حاصل نمی‌شود، بلکه به تغییر اندیشه انسان نیاز دارد تا رنج همنوع خود را در آن سوی مرزها کم‌اهمیت‌تر از رنج هم‌وطنش نداند.

من نمی‌گویم که انسان نباید زادگاهش را دوست داشته باشد یا نباید به فرهنگ و خاطراتش علاقه‌مند بماند، بلکه سخن من این است که هیچ‌یک از این تعلقات نباید به وظیفه‌ای تغییرناپذیر یا معیاری برای سنجش ارزش انسان‌ها تبدیل شوند.

وطن می‌تواند نقطه آغاز زندگی ما باشد، اما چرا باید مقصدنهایی و مرز انتخاب‌های ما نیز باشد؟شاید نتوانیم مرزهای جهان را در یک شب از میان برداریم، اما می‌توانیم از ساختن مرزهای تازه در ذهن و وجدانمان دست برداریم. من به جهانی می‌اندیشم که در آن انسان، پیش از آنکه شهروند کشوری خاص باشد، عضوی از جامعه بزرگ بشری شناخته می‌شود؛ جهانی که در آن بزرگی را نه در خاک و تبار، بلکه در اندیشه، کردار و اثری بجوییم که بر زندگی دیگران می‌گذاریم.

زیرا انسان، پیش از آنکه به سرزمین تعلق داشته باشد به جهان تعلق دارد و شاید بزرگ‌ترین وفاداری، نه وفاداری بی‌چون‌وچرا به نقطه‌ای از زمین بلکه وفاداری به حقیقت کرامت انسانی و تمام کسانی باشد که این جهان را با ما شریک‌اند.

انتهای پیام/