به گزارش ندای برخوار؛ نشست تخصصی بررسی نسخه تعزیه حضرت حر در چارچوب سومین همایش شبیهخوانی شهر خورزوق با حضور هنرمندان و صاحبنظران این حوزه در دانشگاه سپهر برگزار شد.
حجتالاسلام رسول حقشناس امام جمعه شهر خورزوق در آیین افتتاحیه این همایش با اشاره به اهمیت تعزیه به عنوان یکی از نمادهای فرهنگ و تمدن شیعی، گفت: تعزیه هنری است که پیروان مکتب اهل بیت برای ابراز عزای خود و یادآوری مصائب خاندان رسالت ابداع کردهاند. این هنر محل وفاق و اتحاد شیعیان است و در مواقع بحرانی، همچون فتنههای سالهای ۸۸ و ۸۹، توانسته است وحدت را میان مردم ایجاد کند.
وی ادامه داد: افراد از هر رنگ و بعضاً از هر آیینی یا حتی کسانی که مسلمان نیستند اما نسبت به امام حسین (ع) ارادت دارند در خصوص امام حسین (ع) کتاب هم نوشتنه اند.
امام جمعه شهر سید و سالار شهیدان محل وحدت شیعیان و بلکه فراتر از محل تشکیل اتحاد و انسجام بین آزادیخواهان جهان است. تا جایی که حتی گاندی هم برای قیام خود از قیام سید و سالار شهیدان الگو میگیرد. اسوه او برای این قیام، قیام سیدالشهدا و مسئله عاشورا است.
تعزیه؛ نیاز نسل جوان برای آشنایی با اهل بیت(ع)
سرهنگ حجتالله سلطانی رئیس سازمان بسیج هنرمندان استان اصفهان هم در نشست تخصصی شبیهخوانی گفت: امروز تعزیه یک نیاز است تا نسل جوان با اهل بیت و این هنر آیینی بیشتر آشنا شود. حرکت، نمایش و اجرا در تعزیه بسیار مهم است. تعزیه، نمایشی آیینی است که از شعر و موسیقی بهره میبرد و باید با زبان بدن عجین باشد. با این حال، مرز ظریفی بین نمایش تئاتری و مجلس شبیهخوانی وجود دارد. شبیهخوانی نوعی نمایش آیینی است که تفاوتهایی با تئاتر دارد.
وی افزود: در این نشست، بهطور خاص درباره مجلس تعزیه حُر در زمینههای اصفهان و برخوار صحبت میکنیم. تفاوت این زمینهها به سلیقه شاعر، سراینده و راوی بستگی دارد. تعزیه از سه عنصر اصلی شامل کلام منظوم، موسیقی و حرکت، و حدود ۱۷ عنصر فرعی تشکیل شده است. این عناصر در کنار هم یک مجلس شبیهخوانی را شکل میدهند. مجلس تعزیه حُر حدود چهار تا پنج زمینه دارد که یکی از آنها زمینه برخوار است.
سلطانی با اشاره به نکات و تفاوت روایتها توضیح داد: داستان حُر در همه زمینهها یکسان است، اما نوع روایت بسته به سراینده متفاوت است. برخی زمینهها یک شخصیت را بهتر روایت میکنند. هر تعزیه یادوارهای برای شهداست و امروز یادواره شهید حُر است. هدف ما معرفی حُر بهعنوان شهید کربلا است و اشعار و عناصر اصلی و فرعی باید به این معرفی کمک کنند.
وی درباره نوآوری در تعزیه گفت: ما با نوآوری سالم موافقیم، اما این نوآوری باید از جنس خود تعزیه باشد. اگر اصل ماجرا بدون تحریف حفظ شود، مشکلی با نوآوری نداریم. گاهی پلانها، سکانسها یا صحنههایی جابهجا، اضافه یا کم شدهاند که ممکن است مفهوم را بهتر منتقل کنند. همه روایتها به یک نقطه ختم میشوند و یک مفهوم را میرسانند. پیام تعزیه حُر این است که نباید در هیچ حالتی از خدا ناامید شد یا از او روی گرداند. ندای درونی، حُر را به راه حق بازگرداند و او راه حریت را به جای راه شمریت انتخاب کرد.
سلطانی در پایان به تأثیر موسیقی در تعزیه اشاره کرد و گفت: موسیقی، خواهناخواه، ابزارهایی مانند ترومپت را وارد تعزیه کرده که جذابیت ایجاد کرده است. اما در برخی موارد، مانند برهم زدن سمبلها، باید دقت کرد تا اصالت تعزیه حفظ شود.
جنگ شهادت؛ کهنترین مجموعه مدون شبیهخوانی
رضا کوچکزاده در ادامه این مباحث در خصوص مجلس شبیه خوانی حر (زمینه ی برخوار) بیان کرد: در همایشهای مختلف با همکاران سراسر کشور تجربههای متعددی داشتهایم، اما کمتر جایی تمرکز خود را بر متن و پژوهش دقیق نسخ شبیهخوانی قرار داده است.
وی افزود: در آغاز قرن بیستم، فرضیهای درباره شکلگیری شبیهنامهها مطرح شد که ابتدا پژوهشگران اروپایی آن را پایهگذاری کردند و سپس پژوهشگران ایرانی آن را تقویت نمودند. این فرضیه بیان میکند که یک شبیه مادر به نام «شبیه ۷۲ تن» وجود داشته که سایر نسخهها از آن منشعب شده و هویت مستقل خود را شکل دادهاند. شبیه ۷۲ تن، مجلسی طولانی و حدود نیمروزه بود که تقریباً تمام شهدایی که امروز برایشان مجالس جداگانه برگزار میشود، در آن تنیده شده بودند.
کوچکزاده ادامه داد: این مجلس، ظاهراً اولین مرحله پس از دورهای است که شبیهخوانی از حالت نمادین و بدون کلام به اجرایی با دیالوگ و قصه تبدیل شد. کهنترین گزارش از شبیه ۷۲ تن را نیبور در دوره زندیه در جزیره خارک ثبت کرده که شامل عروسی قاسم و شهادت علیاکبر بوده و نشاندهنده انسجام اجرایی آن است. متأسفانه هیچ متنی از این دوره به دست ما نرسیده است.
وی با اشاره به تفاوتهای نسخ شبیهخوانی به علت متفاوت بودن شیوه و نوع روایت گری آنها توضیح داد: در دوره قاجار و زمان فتحعلیشاه، مجموعهای بزرگ از شبیهنامهها در قالب دفترچهای واحد با ۳۳ مجلس مستقل شکل گرفت که امروزه به «جنگ شهادت» معروف است. استاد محمد محجوب، شاهنامهپژوه برجسته، به همراه همسرش بخشی از این مجموعه (پنج مجلس) را در جشن هنر شیراز تصحیح و منتشر کرد، اما سایر نسخهها تصحیح نشده باقی ماند. چند سال پیش، یکی از علاقهمندان شبیهخوانی در شمال کشور این مجموعه را بدون تغییر منتشر کرد و اکنون این مجموعه ۳۳ جلدی در دسترس شبیهخوانان قرار دارد و کهنترین مجموعه مدون شبیهخوانی محسوب میشود.
کوچکزاده گفت: محمدتقی نوری مازنی، پدر همسر شیخ فضلالله نوری، تنها فقیه و شبیهسرای کشور بود که آثار نثر و شعرش با سبک سعدیگونه و حماسی، شباهت زیادی به شاهنامه دارد.
وی در پایان خاطرنشان کرد: بیشترین تغییرات و تحولات در تعزیهسرودههای محمدتقی معینالبکاء دیده میشود. در نسخههای مختلف، اجرا، شعر، روال داستان و شخصیتپردازیها تفاوتهای کوچکی دارند.
ضرورت استفاده از رسانه و ابزار های بصری برای حفظ تعزیه
دکتر هادی کیانی، دانشآموخته دکتری حکمت هنر و کارشناسی ارشد ادبیات نمایشی، در ادامه این نشست تخصصی اظهار کرد: تعزیه، نمایشی شیعی و ایرانی است که از نظر روایی به چهار شکل تقسیم میشود.
وی توضیح داد: تعزیه دارای ساختار اپیزودیک است که هر بخش از رویدادهای داستان، دارای ابتدا، میانه و پایان است. همچنین ساختار ایستا در تعزیه وجود دارد که مشابه سبک کارهای ابزورد در تئاتر است. تعزیه مجموعهای از بخشهای مجزا با ابتدا، میانه و پایان است که در عین حال در یک کل منسجم قرار گرفته و رابطهای شبهارسطویی و علتومعلولی برای آن تعریف میشود. این ساختار، تخیل مخاطب را به زایش وامیدارد. نباید این امکان تخیل را از مخاطب گرفت، زیرا تعزیه این فضا را فراهم میکند.
کیانی افزود: با وجود تفاوت در چیدمان وقایع یا روایت در نسخ مختلف تعزیه، توجه به جنبه تربیتی و اخلاقی داستان از اهمیت بسزایی برخوردار است. بخش مهمی از تأثیرگذاری تعزیه به عرفان و کشف و شهود اجراکننده وابسته است که میتواند جذابیت اجرا را افزایش دهد. ساختار منسجم و قوی نسخهها، همراه با ترکیب هنرمندانه محتوا، جذابیت بصری را تقویت میکند. بهعنوان مثال، در نسخه حضرت حر، روند انقلاب درونی شخصیت از ابتدا بهخوبی زمینهچینی شده است.
وی با تأکید بر ارزش والای شکل اجرایی تعزیه هشدار داد: شکل موزهای تعزیه در حال ازدسترفتن است. پیشنهاد میکنم برای حفظ این هنر، بهویژه در زمینه برخوار، ۱۰ مجلس از تعزیه را تصویربرداری و عرضه کنیم. نسل امروز با تصویر و صدا ارتباط برقرار میکند و شیوه سنتی روایتگری شفاهی و سینهبهسینه قطع شده است. بهترین اقدام، ورود به این فضا و استفاده از ابزارهای بصری و شنیداری برای انتقال تعزیه به نسل جدید است.
تعزیه؛ هنر سمعی و بصری بینظیر
در ادامه سومین نشست تخصصی شبیهخوانی، دکتر مهدی دریایی بیان کرد: امیدوارم این برنامهها در این شهرستان، دیگر شهرستانها و مناطق مختلف تداوم یابد. در گذشته که دسترسی به رسالهها و فضای مجازی وجود نداشت و تهیه یک کتاب با سختی و مشقت همراه بود، تعزیهخانهها نقش مهمی در آموزش مفاهیم اولیه دینی مانند اذان خواندن و تیمم داشتند. تعزیه، هنری سمعی و بصری است که هیچ دانشگاه، کتاب، تئاتر یا فیلمی نمیتواند به اندازه آن با مخاطب ارتباط برقرار کند. این هنر پتانسیل بالایی دارد و میتوان از طریق شبیهخوانی، مسائل و مشکلات اجتماعی را به شکلی اثرگذار برای مردم اجرا کرد.
وی با اشاره به ویژگیهای زمینه برخوار افزود: در زمینه برخوار، داستان حُر تفاوتهایی با دیگر زمینهها دارد. پژوهشگران تاکنون توانستهاند زمینههای مختلفی از تعزیه را در کشور ثبت کنند. تعزیه، تئاتر نیست، بلکه نمایشی آیینی و خودجوش است. در تعزیه، گریه کردن به دستور کارگردان نیست و این هنر بهصورت طبیعی احساسات مخاطب را برمیانگیزد.
دریایی درباره جایگاه شبیهخوانی توضیح داد: شبیهخوانی شاخه اصلی است که زیرمجموعههایی مانند تعزیهخوانی دارد، از جمله مجالس عاشورایی، رضوی، علوی، فاطمی و غیره. این هنر مانند اقیانوسی گسترده است و بررسی تاریخی، نمایشی، اعتقادی و صور خیال آن نیازمند ساعتها بحث و تحلیل است. زمینههای تعزیه به دلیل هممرز بودن و اصالت داستان شباهتهای زیادی دارند، اما به دلیل تفاوت راویان، در جزئیات متفاوتاند.
وی درباره تاریخچه تعزیه گفت: قدیمیترین نسخه ثبتشده در موزه، ‘غارت خیمهها’ است. اگر از تعزیهخوانان پیشکسوت ۷۰-۸۰ ساله بپرسید یا اسناد ۱۰۰ سال پیش را بررسی کنید، متوجه میشوید که حُر در تعزیه زره نمیپوشد، زیرا او انسانی آزاده است. تنها شخصیتی که در شبیهخوانی زره میپوشد و خنجر میزند، شمر است که نماد قساوت است. این جزئیات بعدها به تعزیه اضافه شدهاند.
دریایی در پایان تأکید کرد: تعزیهسرایان قدیم به علوم مختلفی مانند نجوم، فقه، ریاضیات، اصول و حتی سیاست آگاه بودند. هر بخش از تعزیه دلیلی دارد و اشعار و دستگاههای موسیقیایی آن با دقت انتخاب میشوند. ما با ۵۰ زمینه و شیوه اجرایی تعزیه آشنا هستیم و نباید شبیهخوانی را با تئاتر اشتباه گرفت.
تعزیه برخوار یکی از ظرفیتهای بسیار خوبی است
سرهنگ سید کمال موسوی فرمانده ناحیه مقاومت بسیج برخوار در سومین نشست تخصصی شبیه خوانی و آئین نکوداشت استاد میرزا حسین طاهری ضمن تقدیر و تشکر از دست اندر کاران این مراسم گفت: حسین(ع) کشتی نجات است. هر کسی خودش را به این کشتی نجات برساند و سوار این کشتی شود ماندگار میشود. هر کس که مورد عنایت خدا قرار بگیرد پروردگار حب حسین ع را در دلش میاندازد. در واقع باید گفت تعزیه گذر و بهانهایست برای رسیدن به این حب. الحمدلله تعزیه در شهرستان برخوار یکی از ظرفیتهای بسیار خوبی است که معمولاً هم مورد غفلت قرار میگیرد.
وی بیان کرد: جریان همایشهای تعزیه را به همت سرهنگ سلطانی، بسیج هنرمندان سپاه صاحب الزمان (عج) ، حاج آقای داوری و بقیه دوستان چند سالی هست که در سپاه شهرستان برخوار داریم.
وی با ذکر خاطره از مرحوم میرزا حسین طاهری اظهار کرد: ایشان معتقد بود اخلاص و تقوا عامل اصلی تأثیرگذاری تعزیه است. در واقع عرفان و تفکری که در تعزیه هست نشات گرفته از اخلاص است. ظاهر و باطن تعزیه خوان باید یکی باشد. باید مباحث انحرافی مثل کاسبی از تعزیه حذف شود. مرحوم حسین طاهری یک پیشوای مردمی بود. مسائل و معضلات اجتماعی را مطرح میکرد. راهکار میداد. به انتخابات دعوت میکرد و سعی کرد از ظرفیت تعزیه برای حل مشکلات مردم و جامعه استفاده شود.
موسوی تصریح کرد: در مباحث تخصصی امروز اساتید تعزیه و شبیه خوانی فرمودند که انحراف از نسخهها و اصول سنتی تعزیه وجود دارد که این موضوع نگران کننده است.
فرمانده ناحیه مقاومت بسیج برخوار گفت: سال گذشته در هفته بسیج به همه نواحی شهرستانی ابلاغ شد که برای آزادسازی زندانیان در هفته بسیج مبلغی جمع آوری شود. اقشار مختلف بسیج در شهرستان برخوار اعم از بسیج هنرمندان، بسیج مداحان، بسیج ورزشکاران، هیئت اسب سواران، بسیج حقوقدانان و… در بحث جمعآوری کمک همکاری کردند. در راستای تحقق بخشی به این کار از ظرفیت تعزیه در شهرستان استفاده شد و همراه با تعزیه خوانی مراسم گلریزانی برگزار شد.
وی ادامه داد: شبی که این گلرزیان انجام شد عددی بالغ بر ۵۲۳ میلیون تومن برای آزادسازی زندانیان جمع شد. با همین مبلغ ۹ نفر زندانی آزاد شدند. همچنین کلیپ های این کار خیر با نام پویش رسانه ای همدلی منتشر شد و بازتاب های بسیار خوبی داشت. قصد داشتیم همانطور که حر آزاد شد ما هم میخواهیم زندانی آزاد بکنیم. این ابتکاری بود که دوستان تعزیه خوان و دست اندر کاران شبیه خوانی انجام دادند. کار مردمی ارزش دارد. میتوانستیم از سرمایه داران کمک بگیریم ولی ارزش این کار به مردمی بود که حتی با مبالغ خیلی کم کمک کردند.
موسوی بیان کرد: این مراسم گلرزیان در شهر دولت آباد برگزار شد و نقطه قوت این کار این بود که مسئولین و مردم پای کار آمدند. کاری که واقعاً نماد همدلی بود و الگوسازی شد. ان شاء الله امسال این کار در هفته ی بسیج بر عهده ی شهر خورزوق خواهد بود.
انتهای پیام/
